knez-ivo-od-semberije-header

PODELAO KOMPOZITORUO DELUO DIRIGENTUKRITIKAFOTO

Isidor Bajić
KNEZ IVO OD SEMBERIJE
opera u jednom činu

Koncertno izvođenje povodom obeležavanja 100 godina od smrti Isidora Bajića (1878-1915)

Libreto: Branislav Nušić
Redakcija: Aleksandar Kojić

Dirigent: Aleksandar Kojić
Hor pripremila: Vesna Kesić Krsmanović

ULOGE

Knez Ivo
Nebojša Babić / Vasa Stajkić

Kulin-beg
Aleksandar Saša Petrović / Branislav Cvijić

Majka kneza Ive
Marina Pavlović Barać / Violeta Srećković

Sveštenik
Goran Krneta / Ivan Dajić, k. g.

Turski glasnik
Branislav Stankov / Željko R. Andrić

Mujezin
Aleksandar Tolimir

ORKESTAR I HOR SNP-a

Koncertmajstori: Vladimir Ćuković, Sergej Šapovalov
Korepetitori: Danijela Hodoba Leš, Strahinja Đokić
Režijska postavka: Katarina Mateović Tasić
Inspicijenti: Dejan Teodorović, Tanja Cvijić, Jaroslava Benka Vlček
Scenograf: Saša Senković
Dizajn svetla: Marko Radanović
Displej: Ivan Svirčević


Premijera: 26. septembar 2015, scena „Jovan Đorđević“, 20.00

Predstava traje jedan sat.

ISIDOR BAJIĆ (1878-2015)

isidor-bajicRođen je u Kuli 16. avgusta 1878. godine. Gimnaziju je završio u Novom Sadu, gde je već kao đak pomagao profesoru Jovanu Grčiću u muzičkim poslovima. U šestom razredu počeo je da komponuje, a u osmom je dirigovao učeničkim horom. Po povratku iz Budimpešte gde je najpre studirao prava, a zatim Muzičku akademiju, postao je redovni nastavnik pojanja i pevanja u Velikoj srpskoj pravoslavnoj gimnaziji u Novom Sadu (danas Gimnazija „Jovan Jovanović Zmaj“) i na tom mestu radio od 1901. do 1915. godine. Učio je đake i sviranju na violini, klaviru i tamburi, formirao gudački i tamburaški orkestar, dirigovao gimnazijskim horom i pomagao darovitim učenicima u njihovim prvim kompozitorskim koracima. Koncerti koje je priređivao, naročito Svetosavske besede, prevazilazili su nivo i okvir amaterskih školskih priredbi.

Kao rezultat Bajićevog pedagoškog rada nastao je „Projekat za promenu učenja pojanja i pevanja u Velikoj srpskoj pravoslavnoj gimnaziji“ (1912). Osnovao je Muzičku školu u Novom Sadu 1909. godine, posle „Škole pjenija“ Aleksandra Morfidisa-Nisisa, prvu instituciju takvog tipa na tlu Vojvodine.

U skoro svim periodičnim časopisima i dnevnoj štampi tog vremena (Brankovo kolo, Letopis Matice srpske, Zastava, Sloga) objavljivao je tekstove iz oblasti muzike i muzičke pedagogije („Pevanje kao pedagoško sredstvo i korist njegova“, „Srpska crkvena, narodna i igračka muzika“, „Kako treba čuvati i negovati glas“, „Kako treba učiti muziku u preparandiji i bogosloviji“, „Naše crkveno pojanje“ i druge). Niz članaka o Savezu srpskih pevačkih društava prouzrokovali su oštru javnu polemiku sa Petrom Konjovićem. Pokrenuo je notnu ediciju „Srpska muzička biblioteka“ i časopis „Srpski muzički list“ (u istoriji srpskog izdavaštva, hronološki treći muzički časopis u Srba). Napisao je i objavio dva udžbenika: „Klavir i učenje klavira“ (1901) i „Teorija pravilnog notnog pevanja“ (1904).

Zapisivao je narodne i srpske crkvene melodije i koristio ih u svojim kompozicijama za klavir, horskim delima, komadima s pevanjem i operi Knez Ivo od Semberije. Srpsko crkveno pojanje upoređivao je sa pojanjem drugih naroda na putovanju za Hilandar sa horom karlovačkih bogoslova, u leto 1911. godine. Obraćao se lično preosvećenom gospodinu Lukijanu Bogdanoviću, pravoslavnom srpskom episkopu budimskom, u vezi s predlogom za redigovanje srpskog crkvenog pojanja (1907).

U kompozitorskom stvaralaštvu obuhvatio je žanrove koji su mogli da nađu primenu u skladu sa muzičkim ukusom i nivoom izvođaštva svog vremena: solo pesme (ciklus Pesme ljubavi, Album pesama u duhu srpskih narodnih pesmama, Srpske narodne pesme iz Mokranjčevih rukoveti, Seljančice, Jesen stiže dunjo moja); klavirske kompozicije (Album kompozicija, Za Kosovo-Kumanovo, za Slivnicu-Bregalnicu, Srpska rapsodija); kamerna dela (Pesma bez reči, Pizzicato polka, Romansa); orkestarska dela (Magla pala, Elegija, Oproštajni pozdrav Dragi Ružicki); horske kompozicije (Pesma o pesmi, Lovački zbor, Božestvena Liturgija, Guslareva smrt, Iz moga dakovanja, Iz moje gradine); komade s pevanjem (Đido, Rakija, Mena, Divljuša). Opera Knez Ivo od Semberije, hronološki peta komponovana, a druga izvedena srpska romantičarska opera sa nacionalnim motivima, prema istoimenoj istorijskoj drami Branislava Nušića praizvedbu je imala 6/19. januara 1911. godine u „Operi na bulevaru“ u Beogradu, pod upravom autora. Delo je u Novom Sadu premijerno izvedeno 29. januara 1911, poslednja premijerna izvedba bila je 27. juna 1996., povodom obeležavanja osamdeset pet godina od prvog izvođenja opere.

Isidor Bajić umro je u Novom Sadu 15. septembra 1915. godine. Imao je samo 37 godina.

KNEZ IVO OD SEMBERIJE

U bogatom kompozitorskom opusu Isidora Bajića (1878-1915), muzičko-scenski žanrovi zastupljeni su delima za pozorišne komade s pevanjem (Mena, Gorski vijenac, Seoska lola, Rakija, Divljuša, Čučuk Stana, Uskočkinja, Šaran, Prkos) i većim dramskim poduhvatima, operetama Žrtva ljubavi i Sedam gladnih godina, te jedinom operom Knez Ivo od Semberije.

Nastala u prvoj deceniji 20. veka, Bajićeva opera je hronološki peta komponovana, a druga po redu izvedena srpska opera. Pre nje, jedino je opera Na uranku Stanislava Biničkog doživela javno izvođenje 1903. godine.

Knez Ivo od Semberije rađen je prema kratkoj, jednočinoj drami Branislava Nušića, s tragičnim završetkom, inspirisanoj istorijskim likom Ivana Kneževića i istinitim događajem koji se zbio u selu Popovo, u Bijeljinskoj nahiji kneževine Semberije 1806. godine. Muzičku dramaturgiju pre svega karakteriše suprotstavljanje srpskog i turskog tabora i brižljiva karakterizacija glavnih likova: kneza Ive, njegove majke Boje i turskog bega Kulina, uz značajnu ulogu hora kao tumača dramske radnje. U operu su uključeni nacionalni muzički elementi, crpljeni iz narodne duhovne i svetovne baštine – fragmenti Tebe pojem, pesma Ej, ko ti kupi, kolo Srpkinja, igra Čoček. Ove numere su ujedno i njeni najpopularniji delovi, često samostalno izvođeni u različitim aranžmanima.

Stilski, Bajićeva opera oscilira između obogaćene koncepcije tradicionalne opere sa zatvorenim numerama i skromno skicirane muzičke drame. Iako su očigledne stilske nedoslednosti, delo je dragoceno i neophodna je karika u razvoju srpske opere. Muzika je pitka i slušljiva, libreto aktuelan, a izvesne slabosti u orkestraciji i harmonskom jeziku, te nespretnosti u kombinovanju operskih i elemenata muzičke drame su logične jer za ovako kompleksno muzičko-scensko delo Bajić nije imao ni iskustva, niti pravog uzora u srpskoj operskoj tradiciji. Knez Ivo o Semberije je prvi put izveden u Beogradu, u “Operi na Bulevaru“ Žarka Savića, 6/19. januara 1911. godine. Ubrzo zatim, tadašnji upravnik Srpskog narodnog pozorišta Pera Dobrinović, predao je upravu Žarku Saviću, koji je “tik pre tog događaja priredio u Novom Sadu neku opernu stadžonu u kojoj je licem na Bogojavljenje 1911. izneo Bajićeva Kneza Ivu od Semberije”. Bila je to premijera Bajićeve jednočinke u Novom Sadu, na čijoj je muzičkoj sceni opera Knez Ivo od Semberije šest puta postavljana kao premijera. Opera je doživela 45 izvođenja – 35 scenskih i 10 koncertnih.

U vreme intenzivnog rada srpske inteligencije na razvijanju probuđene nacionalne svesti putem kulture, u vreme sve veće upotrebe folklora kao sadržaja ili inspiracije za stvaranje novih umetničkih dela, na prelazu iz 19. u 20. vek veliki doprinos na tlu Vojvodine i Srbije dali su muzičari, pre svega kompozitori. Ime i delatnost Isidora Bajića nezaobilazni su u razvoju muzičke umetnosti, kulture i obrazovanja u Vojvodini i Novom Sadu. Imamo moralnu i profesionalnu obavezu da to čuvamo i negujemo.

Danijela Kličković

ALEKSANDAR KOJIĆ

aleksandar-kojic-1Rođen u Novom Sadu. Posle završenih osnovnih i specijalističkih studija dirigovanja, na Fakultetu muzičke umetnosti u Beogradu, usavršavao se na nekoliko različitih majstorskih kurseva: u Beogradu kod prof. Uroša Lajovica, Beču kod prof. Marka Stringera (Universität fűr Musik und darstellende Kunst, Wien), Majncu – kursevi iz horskog dirigovanja (prof. Erwin Ortner i Frieder Bernius, Meinz), Utrehtu – kursevi iz horskog dirigovanja (prof. Timothy Brown, Utrecht), kao i na radionicama za staru muziku (Helmuth Rilling – Mainz i Ton Koopman – Utrecht). Nakon povratka u Srbiju sarađuje s kamernim orkestrom Camerata academica iz Novog Sada i biva angažovan kao dirigent Omladinskog simfonijskog orkestra Srednje muzičke škole „Isidor Bajić”. Ubrzo, 2010. godine, dobija poziv za mesto dirigenta u Operi Srpskog narodnog pozorišta (SNP) u Novom Sadu. Od avgusta 2012. do aprila 2014. bio je direktor Opere Srpskog narodnog pozorišta.

Pored standardnog operskog repertoara, dokazao se i na polju moderne opere. Izvođenje opere Mileva, savremene kompozitorke Aleksandre Vrebalov, nagrađeno je Godišnjom nagradom Srpskog narodnog pozorišta za najbolju opersku predstavu u 2012. godini. Francuska televizija ARTE snimila je izvođenje i emitovala ga šest meseci, nakon čega je Mileva ušla u prvih 15 svetskih produkcija koje je ova televizija snimala tokom 2012.

U proteklih nekoliko godina Kojić je gostovao u Hrvatskom narodnom kazalištu (HNK) u Zagrebu i HNK Ivana pl. Zajca Rijeka (Hrvatska), Segedinskoj operi (Mađarska), Teatru Opere i Baleta u Krasnojarsku (Rusija).

Operski i baletski repertoar: Verdi (Travijata, Trubadur, Aida, Simon Bokanegra, Nabuko, Rigoleto) Pučini (Boemi, Madam Baterflaj, Toska), Čajkovski (Pikova dama, Evgenije Onjegin, Krcko Oraščić), Mocart (Don Đovani), Doniceti (Ljubavni napitak, Pozorišne zgode i nezgode), Rosini (Seviljski berberin), Kalman (Kneginja čardaša), Britn (kamerna opera Okretaj zavrtnja), Gotovac (Ero s onoga svijeta), Bize (Karmen), Vrebalov (Mileva), Orf (Karmina burana), Bajić (Knez Ivo od Semberije), Đ. K. Menoti (Telefon), S. Barber (Partija bridža), P. Hindemit (Tamo i natrag), M. Teodorakis (Grk Zorba), P. Maskanji (Kavalerija rustikana).

Godišnja nagrada Srpskog narodnog pozorišta:
– za dirigovanje opere Pikova dama P. I. Čajkovskog, 2012.
– za praizvedbu opere Mileva A. Vrebalov 2012.
– za Gala koncert povodom 150. godišnjice rođenja Riharda Štrausa 2015.
– za redakciju partiture i dirigovanja koncertnim izvođenjem opere Knez Ivo od Semberije Isidora Bajića, povodom obeležavanja sto godina od smrti kompozitora, 2016.


Premijera opere „Knez Ivo od Semberije” u Srpskom narodnom pozorištu

Posle ko zna koliko puta ponovljenih upozorenja na neopravdano zanemarivanje domaćeg operskog stvaralaštva, stvari se u ovom pogledu, kako se čini, ipak kreću nabolje.

Svojevrsnu potvrdu ovakvog uverenja pružila je i subotnja premijera opere „Knez Ivo od Semberije“ Isidora Bajića na sceni Srpskog narodnog pozorišta, kojom je novosadska operska kuća otvorila novu sezonu. Popularna Bajićeva opera imala je do sada više veoma uspešnih postavki na ovdašnjoj sceni, (prethodna je bila 1996. godine), a povod za novo premijerno izvođenje „Kneza Ive“, ovoga puta u koncertnoj verziji, bilo je obeležavanje stogodišnjice od smrti njenog autora.

Opera „Knez Ivo od Semberije“ zauzima posebno mesto u našoj muzičkoj istoriji, kao jedno od najranijih operskih dela srpskih autora, kao što joj pripada i istaknuta pozicija u ukupnom muzičkom opusu Isidora Bajića, koji se uz solo-pesme, klavirske kompozicije i kamernu muziku, više puta ogledao u žanru scenske muzike, kao autor pesama za takozvane „komade sa pevanjem“ i samo jednom pišući operu, sa izraženom poznoromantičarskom sklonošću prema tradiciji i folkloru, koja je prvi put izvođena u Beogradu i u Novom Sadu, januara 1911. godine. Napisana na libreto Branislava Nušića, inspirisana istinitim događajem iz vremena Prvog srpskog ustanka, Bajićeva opera nosi sve karakteristične odlike autorovog kompozitorskog izraza, dominantno opredeljenog težnjom da svojom muzikom i ukupnim stvaralaštvom doprinese utemeljenju srpskog nacionalnog muzičkog stila. I autor je svakako uspeo u takvim svojim intencijama, ostvarivši nepretenciozno i u detaljima nedorečeno, ali ipak zanimljivo i zaokruženo opersko delo privlačne melodike, koje i danas veoma uspešno komunicira sa slušaocima, kao što je to pokazala i ova premijera.

Subotnja premijera „Kneza Ive od Semberije“ okupila je u sali SNP veliki broj novosadskih ljubitelja muzike, koji su imali prilike da čuju jednu solidno pripremljenu, uzornu interpretaciju ovoga našeg popularnog operskog dela, kojom se Novosadska opera na dostojan način priključila obeležavanju stogodišnjice od smrti velikog i zaslužnog kompozitora. Već od prvih taktova uvertire, koja je pod preciznim dirigentskim vođstvom Aleksandra Kojića zazvučala moćno i upečatljivo, u efektno izgrađenim smenjivanjima tonskih ambijenata i zloslutnim sučeljavanjima motiva srpske duhovne i narodne muzike i izvijenih orijentalnih melizama turskog foklora, ostvarena je sugestivna muzička atmosfera koja je nagoveštavala potonji tragički dramski zaplet dela. Premda je ovoga puta, u koncertnom izvođenju opere, razume se, izostao bitan element scenske radnje, dirigent i solisti u nadahnutoj saradnji, zajedno sa članovima orkestra i hora pružili su prisutnim slušaocima uzbudljiv umetnički doživljaj, koji je u prvi plan stavio nesumnjive i visoke kvalitete Bajićeve muzike, u neprestanom laviranju od razigrane jednostavnosti melodija pesama i igara toliko bliskih folkloru da su i same ušle u narodnu muzičku tradiciju, do kompleksnih prepleta orkestarskih i horskih deonica, koje kao da su u pojedinim momentima naslućivale tonska senčenja i međuigre Bajiću savremenog muzičkog impresionizma ili potonja ekspresionistička zvučna istraživanja Josipa Slavenskog u njegovoj „Simfoniji orijenta“.

Presudni doprinos ukupnom uspehu predstave pružili su sjajni tumači glavnih uloga, pre svih odmereni, u svedenom vokalnom izrazu ipak vrlo ubedljivi bariton Vasa Stajkić u naslovnoj ulozi kneza Ive, koji žrtvuje sve što ima da bi spasao zlosretno srpsko roblje, kao i tenor Aleksandar Saša Petrović u nonšalantno i efektno donetoj roli okrutnog Turčina Kulin-bega, kao i mecosopran Marina Pavlović Barać u izuzetno uspelom, duboko proživljenom tumačenju majke kneza Ive, koja žrtvuje i sopstveni život za spas zatočeniih Srba, svojim nastupom snažno akcentujući ovu potresnu muzičku dramu. U ulozi sveštenika nastupio je Goran Krneta, rolu turskog glasnika tumačio je Željko R. Andrić, u ulozi mujezina nastupio je Aleksandar Tolimir.

Među saradnicima u pripremi predstave treba pomenuti i dirigentkinju Vesnu Kesić Krsmanović koja je pripremila hor, Katarinu Mateović Tasić koja je osmislila režijsku postavku, kao i scenografa Sašu Senkovića.

Borislav Hložan

Fotografije: Miomir Polzović